Pasaltha Vanapa
Pa Huaisen, Pa Tlawmngai leh Ralrel Thiam
Vanapa hi Lalsavunga khua timawitu, humhimtu, a pasaltha chhuanawm a ni. Kelsih atangin kum 1812-ah South Hlimen-ah an kai a. Heta (S. Hlimen) tang hian Vanapa huaisenzia leh tlawmngaihzia hi an sawi lar tan hle a ni. Vanapa hi mi themthiam deuh mai a ni a. Phurhhlan tah a thiam em em a, silai man tuakin thiam hnang hmangin em, paikawng, thul, etc. te tahin silai Awlan (Holland) a lei ve ta a ni. Tichuan, kum 1820-ah Aizawl tlangah an insuan phei ta a.
Kum 1825-a Vanapa hova khawthlang Tuahzawl hmuna Zadengho beia Aizawl tlangval rual thawk thla zet chu an hlawhtling hle a ni ang, Zadengho chu an khua atangin an um chhuak vek a ni. An lal fapa Ngurpuilala chu dai-ah amah awmtu Hmar nu chuan a lo awi a. Chu chu Vanapa chuan a hmu a. Naupang chuan, “Lal ka ni, lal ka ni,” tia a tan deuh avangin Vanapa chuan lal fapa a ni tih a hria a, a man phah ta a. Lal fapa Ngurpuilala mantu hi pasaltha Tawkthiala nia sawi an awm bawk. A enga pawh chu ni se, hemi tuma pasalthaho kaihruaitu hi Vanapa a nih avang hian a mantu hming a put hi thil ni thei a ni.
Chutia Vanapa’n Ngura a han man chu an lawm hle a, hetiang hian hla an phuah a:
Sailo lal vekah, Lalsavunga a lal ber e,
Ngura’n hren thir a bun, Zadeng hrai a riangvai e,
tiin Diriam hla, hmanlaia an chin pangngai phuahin Zadengho chu hla an phuah el a-
Lalsavunga’n ka hrai a rang a man,
Thlohmu-ah chang ila, sangthingah ka chuan lo maw, tiin.
Zadaengho chuan an lal Ngura chu ro tha ber bera an tlan a ngai ta a. Rosum tam tak leh Haizang Dar te an laksak hnuah pawh an dar tha ber Siallam Dar chu Lalsavunga chuan a phut tlat a. Ui hle mah se lal fapa tlanna tur a nih avangin an pe ta nghe nghe a, an tlan chhuak ta a ni. Ngura tlanna sum avang hian Lalsavunga chu a lo hausa ta hle a. Vanapa chungah a lawm em avangin thi leh darte chu a sem ve a, khua pawh sahtir a tum hial a. Mahse, Vanapa chuan a duh lova, “Sailo in lal chhung chuan ka thlahte thlenga in hmun lo rama lal ka duh ber e,” a ti zawk a. Chuvangin Vanapa thlahte chu Sailo lal khua leh tuiah Zalen Ramhual an ni ta zel reng a ni.
Aizawla an awm lai hian Thado lal Siakzapauva chuan, “Sailo lalho ka ep dawn e,” tiin Mawmrang kham karah khua a siam a, rawlralin an che thin a. Kham kara awm hmun khuar an ni a, khawih theih lovah inngaiin, “Van arsi khi tuin nge hawl thla thei ang?” tiin an zawt thin a. Hei hi Aizawl tlanga awm, Lalsavunga chuan ngaimawhin bei turin a tlangvalte chu Vanapa hovin a tir ta a. An han thawk chu an vanneih asiamin an khaw chhung luhna lei an lo pheh theihnghilh hlauh mai a, an luhkhung a. Tam tak an that a, a then chu khamah an zuang thla a. Chhuahna kawng ruk an lo neih avangin thenkhat chu an tlan chhuak bawk a ni.
Tum khat chu Hmarho an lo pawn phei hle avangin Lalsavunga chuan a nawr tawm turin, a pasalthaho chu Hmar lamah rammu turin a tir a. Hemi tum pawh hian Vanapa hi upa ber a nih avangin a hotu a ni a. An va lut thuk hle a, tum hnihna-ah phei chuan Manipur lal sipai nen an va inbei a, silai pakhat an hawn a, chu chu TUKULI kan tih hi a ni. Manipur ta a nih avangin a hmingah ‘Manipur’ an vuah nghe nghe. He hming hi kum 1910 thleng khan a la pu reng a ni.
Zadeng lal an tu-tlawm a, Thado lal Siakzapauva an hawl thlak hnu chuan Lalsavunga chu a pasaltha leh khua leh tui tam tawk nen, kum 1828-ah Darlawng tlang a kai ta a. Mahse, a hnu rei vak lo, kum 1835-ah Lalsavunga chu hemi hmunah hian a thi a, a fapa Vanhnuailiana chuan a ai a awh a. A pa thurochhiah angin Vanhnuailiana chuan chhak nawr zel a tum ta a, Saitual kai tumin Lamzawl ram an han vat a. Mahse, Thlanrawn Pawiho an lo lang a, an tlan hawng ta a.
Vanhuailiana pasalthate chuan Vanapa hovin Pawiho chu chhun zan zawmin an um a. Tiau ral thleng rawk an um hnuah an han nangching a, an zan riak chu an kap a, mi engemaw zat an kap hlum a. Vanapa ho erawh chu tumah inhloh lovin an kir leh a ni. In an thlen hnu chuan an lalpa leh mipuite chuan khi chen han kal inhloh lova an rawn let thei chu lawmawm an ti hle a ni. Heta tang phei hi chuan Vanapa hming chu a lo lar zual a, a huaisenzia leh tlawmngaihzia chu an sawi tui hle a ni. Vanhnuailiana chu Saitualah chuan a kai ta tho a.
Saituala an awm lai hian Thadoho an va run nasa hle a. Phuaibuanga Thado lal Henrova chu a khuain an va kawi a. Chu bakah Singsuan te, Changchhan te leh Haokip te an va run bawk a. Tum khat Vanapa te hmar lam va run chu an hlawhtling hle a, mahse, chumi tum chuan ei tur an tlachham tlat mai a. An riltam chuan ram hnuai theirah ilo an dap a, chutih nak alaiin an thian pakhat a bova, “A zawng turin tunge kal peih? A kal peih chuan buhhawp fianpui khat an hawp ang,” an ti a. Mahse, tuman an peih lo a. Chutah Vanapa chuan, “Keima’n ka va lam ang e,” tiin a kal ta a. A lo kira chanchin an lo zawh chuan a hmuh thu leh a thih thu te, a ruang sakeiin a ei a hlauh avanga a haikhuh lim liam thute a sawi a. Tichuan Vuite ruang la tur chuan an kir ta a. An va hmuh nak chuan Vanapa chuan khup thlengin lei a lai khuar a, a phum hi a lo ni a, “Vanapa nge nge, riltam khatih nak alaia, a nasa thin teh e,” an ti theuh mai.
Vawi khat pawh Vanapa hova an ram chhuak chu an tamchhawl nasa hle mai a. Vanapa chuan theipui hmin a hmu a, a thiante a auva, an lo thlen chuan tleirawl pakhat riltam lutuk chuan a rawn hmawm ta bawrh bawrh mai a. Vanapa chuan, “Nauva, kei pawhin pum khat mah ka la hmawm bik lo asin. I thiante hian lungte kan pai bik lo a nia,” a ti a. Mi tlawmngai a nih avangin tlawmngai lo chu a hmu thei lo hle a ni.
Thawnthu
No comments yet. Be the first to comment!