Pasaltha Khuangchera

A pêmsan tak Lianphunga kha Lungtianah a kai a, Vai rûn a ching a. Chengri phai an rûn tum phei chuan khaw 24 an hâl a, mihring 100 chuang an that a, sal 91 an man bawk a. Chutichuan Vai lian kha an lo chhuak ta a. Chhim lama Rolura thlahte leh khawthlang lama Manga thlahte chu an rawn tuam a. Mizoram Bawrhsap hmasa ber Captain Browne, Mizote’n ‘Hmaireka’ an tih leh Manga thlahte chu kum 1890 June thlaah an inbia a, saui an tan a. “Manga thlahte chuan chhiah an chawi ang a, sipaiin kuli-ah an chhawr ang a, sate pawh hunbi neiin an pêl ang,” tiin an inrem a. Tin, Hmaireka chuan Lianphunga lalna kum 5 chhûng a bân bawk a.

Hetih lai hian Sailianpuia chu Reiekah a awm a. Sailianpuia hian Vai a rûn hriat a ni lo va. Tin, a unaute’n Hmaireka an biaknaah pawh a tel lo. Manga thlah lal zawng zawngte chu an lungawi lo va, Kalkhama khua Sentlang zawlbukah ro an rêl a, “Engah nge kan rama lo kal ram dang mite hnênah chhiah kan chawi ang a, kan khuate puak phurah kan kaltir ang,” an ti a. An sa pêl thlenga khapsak an tum chu an duh lo em em mai bawk a. Tichuan, intiam ruala Vai kah chu an tum ta a. Sentlanga Manga thlahte inhmuh khâwmnaah pawh hian Sailianpuia chu a tel lo va; mahse, Vai kahnaah chuan tel a tum tho a ni.

Kum 1890 September thla tirah Lianphunga leh Thanruma khuate’n Aizawl kulh an kâp a. Manga thlah lal dang zawngte chuan Changsil kulh an kâp thung a. Changsil hi hmâr lama sipaiho inchhêkna leh an ration dah khâwlna a ni a. He inkâhnaah hian Capt. H.R. Browne, Hmaireka chu a bânah an kâp a, a thisen dâwt an kâp chhia a. Changsil kulh lo nghâktu Lt. Cole-a chuan heti hian a sawi. “Brown-a chu kein a lo tlan a. Kulh chhung a lo luh chuan a taksa atangin thisen zawng zawng a chhuak zo tawh a. Damdawi nên lo enkawl mah ila, darkar chanve hnuah a thi ta a ni,” tiin. A tirah a bânah a thisen chhuak chu hren khalh vat se, a thi lo mai thei.

Manga thlahte hian ni 19 chhûng Changsil kulh hi an hual a, sipaiho chu an dang bet tlat a. Changsil kulh chhûnga sipai kaihruaitu hi Lt. H.W.C Cole, a hnua Bawrhsapte pawh rawn ni ve kha a ni a. Hetih lai hian Lianphungate pawhin Aizawl kulh chu an lo hual bet tlat bawk a. Lt. Cole-a chuan Changsil atangin Silchar-ah harsa takin zualko a tlantir a. Silchar atang chuan Tlawng dungah sipai 200 an rawn thawk chho va, Changsil kulha an thian tangte chu an tanpui thei ta

Khuangchera erawh chu naulaihrilha a inthawi lai a nih avângin serh a tul a, Changsil kulh kahnaah hian a tel ve thei lo va. Khaw dang atanga pasaltha lo kalte pawhin, “Khawiah nge Khuangchera?” tih a ni vek a. An lal Sailianpuia’n Khuangchera in awm a hmuhin a tân hriat nuam lo leh thin khei thei tak tur tawngkam a cheh a. Khuangchera chuan an lalpa tawng chu a la na hle mai a. A inthawina serh a tâwp hnuin Vai kâp turin a chhuak ve ta a; a thian Zakhama Hmâr Hrangchal, Ngurbawnga tia an koh chuan a zui a.

Sipaiho chu an tamin ralthuam an nei tha a, Changsil kulh kâptu pasalthate chu beidawngin an haw nguah nguah a, “Kâwna chhum liam dan tum ang a ni a, kah mi an ni lo; thih hlau lo kah mi chauh a ni,” an ti a. Khuangchera chuan, “Thih hlau lo kah mi a nih chuan ka kah mi a nih chu. Vai kâpa ka kal chuan ka thi ngei ang. Sipai ka hlau si lo, silaimu lah a hmuh theih si loh,” a ti a, Ngurbawnga nên chuan an liam lui ta a.

Khuangcherate pahnih chuan thingdawl thlâr an phên a, Changsil kulh chu an kâp a. Sipaihovin an silaia an han hâwl thawt thawt pawhin Khuangcherate thian dûn chuan Vai kah chu bansan an tum miah si lo va. Thih ngam lu pua thawk an ni bawk a, sipai bubit pawh chu an chhaih buaiin kah hlum pawh an nei nual a. Sipaiho chuan hnung lam leh hma lam atanga nawrin ruang chaicheh an thlak a, Ngurbawnga malpui ruh an kah tliahsak a. An zim hnai tual tual a. Khuangchera chuan Ngurbawnga chu a pua a, tlanpui a tum a. Mahse, sipaiho chu an lo thleng hman a. Sipai pakhatin a va bawh a, Khuangchera chuan a lo kâp thlu a. Silai a thun leh hman tawh si lo va, sipaiho chuan Khuangchera kawngah an kâp a, a tlu ta a. Sipai pakhat chuan a va hnaih a, Khuangchera chuan a chem a lo pe a. Sipai chuan amah beih tum emaw tiin a kâp hlum ta a ni.

Vai lian puak phurho hi Mirâwng leh Hrangkhawl an ni a. An Manding Sap tirhkah Phungtea chuan, “Mizo pasaltha tih dân kan lo hre lo a ni. ‘In chemin ka lû a duh lo vang, ka chemin tan rawh u,’ tiin a chem kha a rawn phawrh ni ngei tur a ni. Keini’n chu chu hre lovin, a thinrim emaw kan ti a, kan kâp hlum ta a ni,” a ti a. Khuangchera chanchin hi Hrangkhawlho chuan thawnthuah an sawi thin.

Vaiho chuan Mizo pasalthain an thiante ruang an thlauh ngai lo tih an hria a. Khuangchera leh Ngurbawnga ruang chu hmun fai laiah an dah a, an lo châng ta a. Mizo pasalthate chu Khuangcherate ruang hlawm tumin an va kal a, sipaiho chuan an lo kâp vak a. Zankhuaa an beih pawhin Khuangchera leh Ngurbawnga ruang chu an la thei lo va, “Tih ngaihna a awm lo a ni e, kan inhloh tam hmain i tinsan mai teh ang u,” an ti a.

Chhâwlin milim an siam a, puanin an tuam a, an zawn haw ta a. Mizo pasalthate chuan ruang tel lova hâwn hi tlawmpaêkah an la a. Chhâwla milim an siam kha miruang tak tak ang chiahin an sawngbawl a, an chhungte hnênah, “An taksa a chhe deuh va, en tlâk a ni lo,” an ti a. Tin, sarthi hi khaw chhûngah an luhpui ngai lo. Hmanhmawh takin daiah thlan an lai a, an phum nghâl chuk chuk mai thin.

Khuangchera te thian dûn chu Tlawng kam lei daiah tuamtu pawh nei lovin an taksa a tawih ral a ni mai thei. Sipaiho chuan an phum emaw an hâl ral zâwk emaw pawh a ni mai thei. Nimahsela, anmahni ai awhtu chhawla siam ruang chu an khaw daiah an phum a. An lal Sailianpuia chuan pawndumin a tuam a, sialin a thisen a.

Khuangchera nun hi ngun taka kan zir chuan pasaltha tak zet a tling a, sakei leh uichal hliam meuh pawhin an hlauh dânah hian a huaisenzia chu a hriat chian hle a. Sapin ‘Gentleman’ an tih ang hi a nunah hmuh tur a awm a. A inngaitlâwm a, a chapo lovin uang takin a tawng ngai lo va. Mahni aia hnuaihnungte laka inlulin te, khawlaia intihbuai leh mihring thisen chhuah a hrehziate chu a chanchin tawi têah hian kan hmu thei a. Mahse, a tul hun tak takah chuan tlâwm a tum miah lo tih, Changsil kulh beihnaah hian a lo lang ta a ni.